Jak prowadzić dostępne szkolenie? Praktyczne zasady dla trenerów i organizatorów

Dobre szkolenie to nie tylko merytoryczny program i doświadczony trener. Uczestnicy muszą mieć również możliwość swobodnego odbioru treści, komunikowania się i korzystania z przestrzeni. Dlatego już na etapie organizacji warto uwzględnić różne potrzeby uczestników i przygotować rozwiązania, które pozwolą im brać udział w zajęciach na równych zasadach. W praktyce może to oznaczać zarówno odpowiednie wsparcie techniczne, jak i właściwy sposób prowadzenia szkolenia, organizacji przestrzeni czy komunikacji z grupą. Jak przygotować i prowadzić szkolenie, aby bariery nie ograniczały udziału w zajęciach?

Szczególne potrzeby nie dotyczą wyłącznie osób z orzeczoną niepełnosprawnością. Zgodnie z ustawą o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami mogą wynikać zarówno z cech danej osoby, jak i z sytuacji, w której się znajduje. W praktyce grupa osób, które korzystają z dostępności cyfrowej, jest więc znacznie szersza, niż może się początkowo wydawać.

Na szkolenie zapisać może się między innymi osoba:

• niewidoma lub słabowidząca,
• głucha lub słabosłysząca,
• poruszająca się na wózku albo mająca inne ograniczenia mobilności,
• korzystająca z technologii asystujących,
• potrzebująca tłumaczenia na Polski Język Migowy (PJM),
• mająca trudności poznawcze lub komunikacyjne,
• szczególnie wrażliwa na hałas, światło albo dużą liczbę bodźców.

Nie wszystkie potrzeby są widoczne i nie wszystkie zostaną zgłoszone przed szkoleniem. Dlatego dostępność wymaga nie tylko przygotowania technicznego, ale również elastycznego reagowania w trakcie zajęć.

Dostępne szkolenie zaczyna się jeszcze przed pierwszym slajdem

Najłatwiej zapewnić potrzebne rozwiązania wtedy, gdy organizator zna wcześniej potrzeby użytkowników. Może chodzić np. o:

• tłumaczenie na PJM,
• napisy na żywo,
• dostęp do pętli indukcyjnej,
• odpowiednie miejsce w sali,
• dostęp dla osoby poruszającej się na wózku,
• materiały w dostępnej wersji cyfrowej,
• spokojne miejsce do odpoczynku,
• możliwość korzystania z własnej technologii asystującej.

Ważne jest stworzenie warunków, w których uczestnik może powiedzieć, czego potrzebuje, a organizator potrafi na tę informację odpowiednio zareagować.

Mikrofon nie jest tylko elementem nagłośnienia

W niewielkiej sali trener może uznać, że mikrofon jest zbędny, bo wszyscy dobrze go słyszą. Jednak mikrofon może przekazywać dźwięk nie tylko do głośników. Jest potrzebny wtedy, gdy podczas szkolenia wykorzystywane są:

• napisy tworzone na żywo,
• systemy wspomagania słuchu,
• pętla indukcyjna,
• zdalne tłumaczenie na PJM,
• inne rozwiązania przetwarzające sygnał audio.

Jeżeli takie wsparcie zostało zapewnione, trener powinien korzystać z mikrofonu przez cały czas. Dotyczy to także pytań z sali. Jeżeli uczestnik wypowiada się bez mikrofonu, warto powtórzyć jego pytanie przed udzieleniem odpowiedzi.

Pętla indukcyjna powinna nie tylko być, ale również działać

Samo umieszczenie informacji o dostępnej pętli indukcyjnej nie rozwiązuje problemu. Trzeba jeszcze sprawdzić, czy urządzenie jest uruchomione i czy swoim zasięgiem obejmuje miejsce, w którym siedzi osoba z niego korzystająca.

Pętle indukcyjne należą do środków technicznych wspierających osoby słabosłyszące, które wymienia również ustawa o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami.

Przed rozpoczęciem zajęć warto więc ustalić:

• gdzie działa pętla,
• które miejsca w sali znajdują się w jej zasięgu,
• czy uczestnik wie, gdzie powinien usiąść,
• czy dźwięk jest prawidłowo przekazywany.

Najprostszym sposobem sprawdzenia ostatniej kwestii jest zapytanie osoby korzystającej z rozwiązania, czy wszystko działa prawidłowo.

Jak prowadzić szkolenie z tłumaczeniem na PJM?

Jeżeli uczestnik korzysta z Polskiego Języka Migowego, tłumacz może pracować bezpośrednio w sali albo zdalnie.

W przypadku tłumaczenia stacjonarnego trzeba przede wszystkim zapewnić odpowiednie warunki do kontaktu wzrokowego między uczestnikiem a tłumaczem. Nie należy samodzielnie decydować, gdzie osoba głucha ma usiąść. Najlepiej uzgodnić ustawienie bezpośrednio z nią i z tłumaczem.

Przy tłumaczeniu zdalnym potrzebne są stabilne połączenie, odpowiednia platforma komunikacyjna oraz dobrej jakości dźwięk. Tłumacz powinien mieć także możliwość zapoznania się z tym, co trener prezentuje na ekranie.

Ważna jest również sama komunikacja. Gdy osoba głucha korzysta z tłumacza, trener powinien mówić do uczestnika, a nie do tłumacza.

Nie wystarczy powiedzieć: „jak widać na slajdzie”

Prezentacja, wykres, schemat albo demonstracja programu mogą zawierać informacje, których nie odbierze osoba niewidoma.

Dlatego trener powinien słownie przekazywać istotne informacje wizualne.

Nie oznacza to konieczności szczegółowego opisywania każdego elementu slajdu. Trzeba przede wszystkim przekazać to, co jest potrzebne do zrozumienia omawianego zagadnienia.

Zamiast:

„Jak widzicie tutaj, wybieramy tę opcję.”

lepiej powiedzieć:

„W menu po lewej stronie wybieram opcję »Ustawienia dostępności«.”

Podobnie należy postępować z wykresami. Warto powiedzieć np.:

„Wykres pokazuje wzrost z 40 do 65 procent między pierwszym a trzecim kwartałem.”

zamiast:

„Jak widać, tutaj nastąpił duży wzrost.”

Takie podejście pomaga nie tylko osobom niewidomym. Precyzyjne komunikaty mogą być przydatne również osobom słabowidzącym, siedzącym daleko od ekranu czy mającym trudności z koncentracją.

Jeżeli to możliwe, materiały szkoleniowe warto również udostępnić wcześniej w dostępnej wersji cyfrowej.

Pomagaj, ale nie zakładaj, że wiesz, jakiej pomocy potrzeba

Jednym z ważniejszych elementów dostępnego szkolenia jest odpowiedni sposób oferowania pomocy. Osoba niewidoma może potrzebować wskazania miejsca podpisu na liście obecności albo pomocy w dotarciu do sali. Nie oznacza to jednak, że należy chwycić ją za rękę i zacząć prowadzić.

Najpierw warto zapytać:

„Czy mogę w czymś pomóc?”

Jeżeli osoba niewidoma chce skorzystać z pomocy w przemieszczaniu się, można zaoferować jej swoje ramię. Zalecenia dotyczące komunikacji z osobami niewidomymi wskazują, aby nie ciągnąć, nie popychać i nie chwytać osoby bez uprzedzenia.

Podobnie jest z osobami słabosłyszącymi. Jeśli ktoś nie zauważył, że zwracamy się właśnie do niego, warto wejść w jego pole widzenia lub zwrócić uwagę gestem. Delikatny kontakt z ramieniem może być rozwiązaniem, gdy jest potrzebny, ale nie powinien być pierwszym automatycznym sposobem nawiązywania kontaktu.

Podstawowa zasada jest prosta: najpierw zapytaj, później pomóż w sposób wskazany przez daną osobę.

Dla osób, które same prowadzą zajęcia, przydatne może być zatem rozwijanie kompetencji komunikacyjnych. Wiedza, jak zwracać się do uczestnika, oferować pomoc i reagować na jego potrzeby, jest równie ważna jak techniczne przygotowanie dostępnego kursu. W Grupie WW GovTech realizujemy w tym zakresie szkolenia z komunikacji z osobami ze szczególnymi potrzebami.

Dostępność dotyczy całej przestrzeni, nie tylko sali szkoleniowej

Sala może spełniać wymagania dostępności, a mimo to uczestnik napotka barierę podczas przerwy. Dlatego warto spojrzeć na całą drogę uczestnika:

wejście do budynku → recepcja → sala → toaleta → miejsce przerwy → bufet → wyjście z budynku.

Problemy bywają bardzo proste:

• krzesła blokujące przejście,
• przewody leżące na trasie,
• stoliki ustawione zbyt blisko siebie,
• zamknięta dostępna toaleta,
• awaria windy,
• przedmioty ustawione w korytarzu,
• brak miejsca pozwalającego swobodnie ustawić wózek.

Część takich barier można usunąć od razu. Jeśli jednak problem dotyczy infrastruktury budynku, trener powinien niezwłocznie zgłosić go organizatorowi lub osobie odpowiedzialnej za obiekt.

Nie każda osoba dobrze znosi wiele bodźców na raz

Szkolenie to intensywne środowisko: rozmowy kilku osób, dźwięki komputerów, projektor, światło, animacje na slajdach, przemieszczanie się uczestników i przerwy spędzane w zatłoczonych przestrzeniach. Dla części osób liczba bodźców może stać się przytłaczająca. Dotyczy to między innymi niektórych osób neuroróżnorodnych, ale potrzeba odpoczynku od hałasu czy światła nie musi wiązać się z żadną diagnozą.

Jeżeli w obiekcie znajduje się spokojne pomieszczenie, warto poinformować o nim całą grupę. Nie trzeba wskazywać, kto powinien z niego korzystać.

Dostępne szkolenie powinno być również bezpieczne

Przed rozpoczęciem zajęć trener powinien wiedzieć, gdzie znajdują się wyjścia ewakuacyjne i jak wygląda procedura obowiązująca w danym obiekcie.

Szczególnego przygotowania wymagają sytuacje, w których uczestnik może potrzebować wsparcia podczas ewakuacji. Nie należy improwizować np. poprzez samodzielne przenoszenie osoby poruszającej się na wózku po schodach. Sposób postępowania powinien wynikać z procedury obiektu i uwzględniać przeszkolone osoby oraz dostępny sprzęt.

Krótka checklista przed rozpoczęciem szkolenia

Przed wejściem uczestników do sali sprawdź:

Co sprawdzić?	Na co zwrócić uwagę?
Zgłoszone szczególne potrzeby uczestników	Czy organizator i trener wiedzą, jakie wsparcie będzie potrzebne podczas szkolenia?
Mikrofon i system nagłośnienia	Czy sprzęt działa i może być używany przez cały czas trwania zajęć?
Pętla indukcyjna	Czy jest uruchomiona i obejmuje miejsca, z których będą korzystać uczestnicy?
Tłumaczenie na PJM lub napisy	Czy zapewnione rozwiązanie działa i może być prawidłowo odbierane przez uczestnika?
Dostępność materiałów	Czy materiały mogą być używane z technologiami asystującymi?
Przejścia w sali i korytarzach	Czy drogi komunikacyjne są wolne od przeszkód?
Dostępna toaleta	Czy wiadomo, gdzie się znajduje i czy można z niej skorzystać?
Spokojniejsza przestrzeń	Czy uczestnicy mają możliwość odpoczynku od hałasu, światła lub dużej liczby bodźców?
Problemy techniczne lub organizacyjne	Czy wiadomo, do kogo je zgłosić podczas szkolenia?
Ewakuacja	Czy trener zna zasady ewakuacji i wie, jak wygląda procedura w danym obiekcie?

 

Nie wszystko musi wykonywać sam trener. O wskazane obszary powinien zadbać też organizator szkolenia.

Dostępność szkolenia to reagowanie na potrzeby

Nie istnieje jeden zestaw rozwiązań, który zagwarantuje dostępność każdego szkolenia dla każdej osoby. Potrzeby uczestników są różne, dlatego równie ważne jak odpowiedni sprzęt czy dostępna sala są komunikacja i elastyczność prowadzącego.

Trener nie musi samodzielnie rozwiązywać każdego problemu. Powinien jednak umieć zauważyć barierę, zapytać uczestnika o potrzebne rozwiązanie i wiedzieć, kiedy konieczne jest wsparcie organizatora lub specjalisty.

Tak rozumiana dostępność nie jest dodatkowym elementem szkolenia. Jest jednym z warunków tego, aby wszystkie osoby mogły rzeczywiście uczestniczyć w nim na równych zasadach.